نسخه دانشگاهیان برای محیط زیست ایران؛ پیشگیری به جای درمان پرهزینه

به گزارش زیست آنلاین،چالش‌های محیط زیست ایران از آلودگی هوا و افت منابع آب زیرزمینی تا تخریب خاک، دفع نامناسب پسماند و تصفیه ناکافی فاضلاب، به مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از تهدیدها برای سلامت عمومی، امنیت غذایی و توسعه کشور تبدیل شده است.

بر اساس شاخص عملکرد محیط زیست ۲۰۲۴ دانشگاه ییل، ایران با امتیاز ۴۱.۸ در رتبه ۱۱۳ میان ۱۸۰ کشور قرار دارد. رتبه کشور در حوزه منابع آب ۱۰۹، مدیریت پسماند ۸۸، سلامت محیط زیست ۹۸، کیفیت هوا ۱۰۲ و تغییرات اقلیمی ۱۳۲ اعلام شده است.

در برخی زیرشاخص‌ها وضعیت نامطلوب‌تر است. ایران در مواجهه با ذرات معلق PM۲.۵ رتبه ۱۴۰، در مواجهه با دی‌اکسید نیتروژن رتبه ۱۵۰، در شاخص فلزات سنگین رتبه ۱۵۶ و در تصفیه فاضلاب رتبه ۱۰۶ را به دست آورده است.
در واکنش به این شرایط، جمعی از استادان دانشگاه، شرکت‌های دانش‌بنیان و فعالان محیط زیست، بسته‌ای پیشنهادی به رئیس‌جمهور ارائه کرده‌اند. محور این پیشنهاد، استفاده مستقیم از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و توان فنی شرکت‌های تخصصی برای طراحی، اجرا و نظارت بر طرح‌های کنترل آلودگی است.

پیشنهاددهندگان معتقدند دانشگاهیان نباید تنها در جایگاه مشاور باقی بمانند. به باور آنان، متخصصان باید در شناسایی منابع آلاینده، طراحی سامانه‌های تصفیه، پایش عملکرد تجهیزات، بازچرخانی پساب و مدیریت پسماند نقش اجرایی و نظارتی داشته باشند.

اجرای آزمایشی این الگو در یک یا چند شهرک صنعتی نیز بخشی از طرح پیشنهادی است. بر این اساس، نتایج پایلوت ارزیابی می‌شود و در صورت موفقیت، الگو به دیگر صنایع و استان‌ها گسترش می‌یابد.

مجید رمضانی، پژوهشگر دانشگاه تهران و فعال حوزه بیماری‌های شغلی، با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد از درمان به پیشگیری گفت معاینات دوره‌ای کارکنان صنایع در بسیاری از موارد به اجرای ظاهری قانون محدود شده و نتایج آن به‌درستی برای پیشگیری از بیماری‌های شغلی به کار گرفته نمی‌شود.

به گفته او، صنایع هزینه‌های قابل توجهی برای معاینات پزشکی و پایش آلاینده‌ها می‌پردازند، اما متخصصان دارای تجربه عملیاتی همیشه در این فرایند حضور ندارند. رمضانی پیشنهاد کرد از آزمایشگاه‌های دانشگاهی برای پایش صنایع استفاده شود تا هم هزینه واحدهای تولیدی کاهش یابد و هم برای دانشگاه‌ها درآمد ایجاد شود.

او همچنین خواستار پایش مستمر فیلترها، تصفیه‌خانه‌ها و دیگر تجهیزات کنترل آلودگی شد. به گفته این پژوهشگر، صرف نصب تجهیزات کافی نیست و باید عملکرد آنها به‌طور منظم و با روش‌های علمی ارزیابی شود.

رمضانی گفت نسخه اولیه این طرح در دولت گذشته برای اجرای آزمایشی در کرج مطرح و دستورهایی نیز صادر شد، اما به دلیل همکاری نکردن برخی دستگاه‌های محلی به مرحله اجرا نرسید. این پیشنهاد در دولت مسعود پزشکیان نیز دوباره ارسال و پیگیری شده است.

این پژوهشگر دانشگاه تهران تأکید کرد که سلامت عمومی تنها به توسعه بیمارستان‌ها و خدمات درمانی وابسته نیست. به گفته او، تأمین آب، هوا و غذای سالم باید نقطه آغاز سیاست‌گذاری سلامت باشد تا از بروز بیماری‌ها و تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی جلوگیری شود.

او آگاهی عمومی و مشارکت شهروندان را نیز بخشی از راه‌حل دانست. تفکیک پسماند تر از مبدأ، کاهش مصرف پلاستیک و اصلاح شیوه‌های دفع زباله، از جمله اقداماتی است که به گفته رمضانی می‌تواند از ورود آلاینده‌ها به آب، خاک و زنجیره غذایی جلوگیری کند.

حسن اصیلیان، دانشیار دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس، نیز ضعف در اجرای قوانین و نظارت را از مشکلات اصلی محیط زیست ایران دانست. او گفت قوانین مرتبط با کنترل آلودگی هوا، تصفیه فاضلاب و مدیریت پسماند وجود دارد، اما برخی واحدهای صنعتی در برابر اجرای الزامات مقاومت می‌کنند یا طرح‌های کنترل آلودگی را بدون استفاده از متخصصان اجرا می‌کنند.

به گفته اصیلیان، ظرفیت خودپالایی طبیعت محدود است و ورود مستمر فاضلاب و آلاینده‌ها می‌تواند منابع آب زیرزمینی و خاک را آلوده کند. در مناطقی که پساب آلوده برای کشاورزی مصرف می‌شود، احتمال انتقال فلزات سنگین و دیگر آلاینده‌ها به محصولات و زنجیره غذایی نیز وجود دارد.

او افزود بخشی از تصفیه‌خانه‌های صنعتی با وجود صرف هزینه‌های قابل توجه، به دلیل ضعف در طراحی، بهره‌برداری یا نظارت تخصصی، عملکرد مطلوبی ندارند. بر همین اساس، دانشگاه‌ها می‌توانند علاوه بر ارائه دانش فنی، بر طراحی و راهبری این سامانه‌ها نظارت کنند.

اصیلیان بازچرخانی پساب صنایع را یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش هم‌زمان مصرف آب و آلودگی محیط زیست دانست. پساب تصفیه‌شده، در صورت رعایت استانداردها، می‌تواند دوباره در فرایندهای صنعتی یا برای آبیاری فضای سبز شهرک‌های صنعتی استفاده شود.

در طرح پیشنهادی دانشگاهیان، ایجاد شبکه‌ای منسجم از دانشگاه‌ها، شرکت‌های خصوصی و دانش‌بنیان و دستگاه‌های اجرایی پیش‌بینی شده است. این شبکه قرار است ظرفیت‌های علمی و فنی کشور را شناسایی کند و راهکارهای قابل اجرا برای کنترل آلودگی هوا، تصفیه و بازچرخانی فاضلاب و مدیریت پسماند ارائه دهد.

متخصصان تأکید دارند موفقیت این رویکرد به همکاری دولت، سازمان حفاظت محیط زیست، صنایع، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی و جامعه وابسته است. همچنین بودجه‌های محیط زیستی باید بر اساس شاخص‌هایی مانند کاهش واقعی آلودگی، افزایش بازچرخانی آب و بهبود سلامت عمومی ارزیابی شوند.

زمینه خبر:
بحران‌های آب، خاک، هوا و پسماند در ایران مستقل از یکدیگر نیستند. نفوذ فاضلاب به منابع زیرزمینی، استفاده از آب آلوده در کشاورزی و انتشار آلاینده‌های صنعتی می‌تواند محیط زیست، امنیت غذایی و سلامت مردم را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد؛ از این رو، کارشناسان بر گذار از اقدامات مقطعی به پیشگیری علمی و پایش مستمر تأکید دارند.