امید و بیم ال‌نینو برای اکوسیستم‌های تشنه؛ آیا بارش‌های فرانرمال حقابه تالاب‌های ایران را زنده می‌کند؟

به گزارش زیست آنلاین،پس از دوره‌ای فرساینده از خشکسالی‌های پیاپی، هشدارهای سازمان‌های بین‌المللی هواشناسی حاکی از تشکیل یک ال‌نینوی قدرتمند در سال ۲۰۲۶ و اثرگذاری آن تا پایان فصل سرد است. در حالی که این تغییر فاز اقلیمی ممکن است بارش‌های پاییزی و زمستانی کشور را به مرز نرمال یا فراتر از آن برساند، تحلیلگران محیط زیست تأکید دارند که میان «بارش‌های فرانرمال» و «احیای پایدار تالاب‌ها» یک حلقه مفقوده بنیادین به نام مدیریت حوضه آبریز وجود دارد.

علی ارواحی، کارشناس مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی، با اشاره به تجربه سال آبی ۹۸-۱۳۹۷ خاطرنشان کرد که بارش‌های سنگین ال‌نینویی بدون انضباط مدیریتی نمی‌تواند تضمین‌کننده بقای تالاب‌ها باشد. در آن سال اگرچه تالاب‌هایی نظیر هورالعظیم و شادگان به طور موقت پرآب شدند، اما حوضه‌هایی نظیر گاوخونی و پریشان به دلیل مصرف بی‌رویه آب در بالادست و تخلیه عمیق سفره‌های زیرزمینی، همچنان خشک ماندند. به بیان وی، تلقی بارندگی‌های مقطعی به عنوان احیای دائمی اکوسیستم‌ها، توهمی است که گاه زمینه را برای صدور مجوز پروژه‌های عمرانی نامتعارف و سدسازی‌های جدید فراهم می‌سازد.

تالاب‌ها به طور طبیعی سپرهای کنترل سیلاب و تقویت‌کننده آبخوان‌ها هستند، اما انسداد گلوگاه‌های سیلابی، دخل و تصرف در بستر رودخانه‌ها و انباشت رسوبات مانع از تحقق این نقش شده است. نمونه این بحران در تالاب «گوری بلمک» استان لرستان رخ داد؛ جایی که تغییر کاربری و بسته شدن مجاری آب باعث شد بارش‌های سنگین به جای تغذیه پهنه آبی، به طغیان سیل، نابودی مزارع و خسارت به سکونتگاه‌های انسانی بدل شود. ارواحی تأکید دارد مهار سیلاب‌های پیش‌رو تنها از مسیر لایروبی مسیرها، حذف موانع ورودی و هدایت رواناب به پهنه‌های پست تالابی ممکن خواهد بود.

در حال حاضر نزدیک به ۷۰ درصد از مساحت تالابی کشور به دلیل برداشت‌های نامتوازن در بخش کشاورزی و محقق نشدن حقابه‌های قانونی با کم‌آبی شدید دست‌به‌گریبان است و بخش عمده‌ای از آنها به کانون‌های فرسایش بادی و توفان‌های ماسه تبدیل شده‌اند. بر اساس شاخص‌های ارزیابی، تالاب‌های کشور نیازمند اولویت‌بندی مداخله هستند:

سایت‌های رامسر و ذخیره‌گاه‌های یونسکو: شامل اکوسیستم‌های با ثبت جهانی؛
پهنه‌های پشتیبان معیشت و امنیت غذایی: نظیر شادگان، هورالعظیم و هامون که پایه صیادی و دامداری بومیان‌اند؛
پهنه‌های کلان مولد گردوغبار: از جمله دریاچه ارومیه، بختگان و گاوخونی با حوزه اثر میلیونی بر سلامت جوامع مجاور؛
تالاب‌های ساحلی خزر: نظیر انزلی و میانکاله که در اثر افت شدید آبدهی رودخانه ولگا و پسروی خزر آسیب‌پذیر شده‌اند.

ارواحی با اشاره به مصوب ماندن «برنامه سازگاری با تغییر اقلیم» در سطح هیئت دولت و اجرایی نشدن زنجیره‌ای آن یادآور شد: عدم انطباق سازوکارهای صنعتی و زراعی با چرخه‌های کم‌بارشی و پربارشی موجب شده که ایران نه در دوره خشکسالی و نه در مواجهه با ترسالی، آمادگی زیرساختی کافی برای هدایت و ذخیره آب نداشته باشد./ایرنا

نوسانات چرخه بارش ناشی از پدیده اقیانوسی-جوی ال‌نینو (ENSO)، بحران ساختاری مدیریت منابع آب و عدم پایبندی به حقابه تالاب‌ها در ایران، پیامدهای خشکیدگی پهنه‌های آبی بر تولید کانون‌های ریزگرد و تخریب اقتصاد بومی، افت تراز دریای خزر ناشی از کاهش آورد ولگا و تغییر اقلیم، و درس‌آموخته‌های سیلاب‌های سراسری سال ۱۳۹۸.