«برج آب آسیا» سالانه ۲۴.۲ میلیارد تن از ذخایر آب زیرزمینی خود را از دست می‌دهد

به گزارش زیست آنلاین،نتایج یک مطالعه مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای، هوش مصنوعی و مدل‌سازی سامانه زمین نشان می‌دهد ذخایر آب زیرزمینی در منطقه آسیای کوهستانی مرتفع، موسوم به HMA، با سرعت نگران‌کننده‌ای در حال کاهش است. بر اساس این پژوهش، این منطقه بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۰، به‌طور متوسط سالانه حدود ۲۴.۲ میلیارد تن آب زیرزمینی، معادل تقریبی ۲۴.۲ کیلومترمکعب، از دست داده است.

آسیای کوهستانی مرتفع شامل فلات تبت و رشته‌کوه‌های پیرامون آن است و به‌دلیل نقش اساسی در تأمین آب بیش از ۱۲ کشور پایین‌دست، «برج آب آسیا» نامیده می‌شود. منابع آبی این منطقه برای مصارف کشاورزی، شرب شهری و حفظ اکوسیستم‌های وابسته به رودخانه‌ها اهمیت حیاتی دارد و زندگی صدها میلیون نفر به تداوم جریان این منابع وابسته است.

نقش هوش مصنوعی در بازسازی تغییرات آب زیرزمینی
این پژوهش توسط مؤسسه تحقیقات اطلاعات هوافضای آکادمی علوم چین انجام شده است. محققان با ایجاد یک مدل ارزیابی مبتنی بر هوش مصنوعی، داده‌های چندین ماهواره را با مدل‌سازی سامانه زمین ترکیب کردند تا روند تغییرات ذخیره آب‌های زیرزمینی را در یک دوره حدوداً ۲۰ساله بازسازی کنند.

نتایج نشان می‌دهد تقریباً دو سوم منطقه HMA در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۰ با کاهش ذخایر آب زیرزمینی مواجه بوده‌اند. این یافته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آب زیرزمینی در بسیاری از حوضه‌های پایین‌دست، به‌ویژه در دوره‌های کم‌بارش و فصل‌های خشک، نقش ذخیره پشتیبان را ایفا می‌کند.

کشاورزی و برداشت انسانی؛ عامل تشدید افت منابع
بیشترین کاهش ذخایر آب زیرزمینی در حوضه‌های پرجمعیت و کشاورزی پایین‌دست مشاهده شده است. حوضه‌های گنگ–برهماپوترا، سند و آمودریا از جمله مناطقی هستند که به‌دلیل تقاضای بالای آب برای آبیاری، با فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی روبه‌رو شده‌اند.

برداشت گسترده برای تأمین آب کشاورزی، به‌ویژه در مناطقی که تولید غذا به آبیاری وابسته است، موجب شده میزان تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی با سرعت برداشت‌ها هماهنگ نباشد. بر اساس نتایج این مطالعه، تأثیر مصرف و برداشت انسانی پس از سال ۲۰۱۰ آشکارتر شده و به یکی از عوامل مهم کاهش ذخایر آب تبدیل شده است.

پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی بحران
کاهش آب زیرزمینی تنها به معنای کاهش دسترسی به آب شرب نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی ایجاد می‌کند. افت سطح آب می‌تواند هزینه پمپاژ را برای کشاورزان افزایش دهد، بهره‌وری مزارع را کاهش دهد و درآمد جوامع روستایی را تحت فشار قرار دهد.
از سوی دیگر، تداوم برداشت بی‌رویه می‌تواند جریان پایه رودخانه‌ها و تالاب‌ها را در دوره‌های خشک کاهش دهد. این روند، زیست‌بوم‌های وابسته به آب، تنوع زیستی و کیفیت آب را تهدید می‌کند. کاهش تولید کشاورزی نیز می‌تواند به افزایش قیمت مواد غذایی، تشدید فقر و آسیب‌پذیری بیشتر جوامع کم‌درآمد منجر شود.
در مقیاس منطقه‌ای، کاهش منابع آب در حوضه‌های مشترک می‌تواند رقابت میان بخش‌های کشاورزی، شهری و صنعتی را افزایش دهد و امنیت آبی و غذایی کشورهای پایین‌دست را با چالش روبه‌رو کند.
ذوب یخچال‌ها؛ جبران موقت، نه راه‌حل پایدار
محققان پیش‌بینی می‌کنند اگر الگوهای فعلی مصرف آب ادامه یابد، روند تخلیه آب‌های زیرزمینی در بسیاری از مناطق تشدید خواهد شد. افزایش ذوب یخچال‌های طبیعی ممکن است در حوالی دهه ۲۰۶۰، به‌طور موقت بخشی از کاهش منابع زیرزمینی را جبران کند؛ زیرا رواناب بیشتری وارد رودخانه‌ها و آبخوان‌ها می‌شود.
با این حال، این اثر حائل پایدار نخواهد بود. کاهش حجم یخچال‌ها در بلندمدت ظرفیت تأمین آب در فصل‌های خشک را محدود می‌کند و نمی‌تواند جایگزین ذخایر طبیعی یا مدیریت اصولی منابع آب شود. بنابراین، اتکا به ذوب یخچال‌ها ممکن است بحران را برای مدتی به تأخیر بیندازد، اما مانع شکل‌گیری آن نخواهد شد.
ضرورت اصلاح الگوی مصرف آب
برای جلوگیری از تشدید بحران، کشورهای پایین‌دست باید مدیریت برداشت از آبخوان‌ها را تقویت کنند و میزان برداشت را با ظرفیت تغذیه طبیعی منابع هماهنگ سازند. اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های آبیاری کم‌مصرف، کاهش هدررفت شبکه‌های انتقال و استفاده گسترده‌تر از داده‌های ماهواره‌ای برای پایش منابع، از مهم‌ترین اقدامات ضروری در این زمینه است.
همچنین برنامه‌ریزی برای امنیت غذایی باید بر پایه میزان واقعی منابع آب انجام شود، نه بر اساس افزایش بی‌رویه سطح زیرکشت. حفاظت از یخچال‌ها، تالاب‌ها و مناطق تغذیه‌کننده آبخوان‌ها نیز باید بخشی از سیاست‌های مشترک کشورهای منطقه باشد.
زمینه خبر
کاهش سالانه ۲۴.۲ میلیارد تن از ذخایر آب زیرزمینی در «برج آب آسیا» نشان می‌دهد برداشت بی‌رویه برای کشاورزی، رشد تقاضای آبی و پیامدهای تغییرات اقلیمی، منابع حیاتی آب در فلات تبت و حوضه‌های پایین‌دست را تحت فشار قرار داده است. تداوم این روند می‌تواند امنیت آب و غذا، تولید کشاورزی، معیشت جوامع روستایی و پایداری رودخانه‌ها و تالاب‌های وابسته را در بیش از ۱۲ کشور آسیایی تهدید کند. مدیریت برداشت از آبخوان‌ها، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهره‌وری آبیاری، مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از تشدید این بحران است.