کاستاریکا؛ الگوی موفق پیوند اقتصاد سبز با حفاظت از طبیعت

به گزارش زیست آنلاین،کاستاریکا کشوری کوچک در آمریکای مرکزی است که در شرایطی بسیاری از کشورهای در حال توسعه با پیامدهای تغییرات اقلیمی و تخریب منابع طبیعی دست‌وپنجه می‌شکنند، مسیری متفاوت برگزیده است. گزارش‌های بانک جهانی، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و دیگر نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد این کشور با اتخاذ سیاست‌های بلندمدت محیط‌زیستی، توانسته میان حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و توسعه اقتصادی توازن برقرار کند.

کاستاریکا در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ یکی از شدیدترین روندهای جنگل‌زدایی در آمریکای لاتین را تجربه کرد. گسترش دامداری، توسعه کشاورزی و بهره‌برداری از چوب، بخش قابل‌توجهی از جنگل‌های این کشور را از بین برد. اما از میانه دهه ۱۹۹۰، دولت با تغییر رویکرد و اجرای مجموعه‌ای از سیاست‌های محیط‌زیستی، روند تخریب را متوقف و معکوس کرد.

یکی از مهم‌ترین ابزارهای این تحول، اجرای برنامه «پرداخت برای خدمات اکوسیستمی» (PES) بود که از سال ۱۹۹۷ آغاز شد. در این طرح، مالکان زمین در ازای حفاظت، احیا یا توسعه پوشش جنگلی، مشوق‌های مالی دریافت می‌کنند. برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) و ابتکار «تأمین مالی تنوع زیستی» (BIOFIN) این برنامه را از الگوهای پیشرو در استفاده از مشوق‌های اقتصادی برای حفاظت از سرمایه طبیعی معرفی کرده‌اند.

بر اساس گزارش‌های بانک جهانی، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و UNDP، مناطق حفاظت‌شده کاستاریکا که تحت مدیریت سامانه ملی مناطق حفاظت‌شده (SINAC) قرار دارند، اکنون حدود ۲۶ درصد از اراضی این کشور را در بر می‌گیرند. اجرای برنامه PES در کنار گسترش مناطق حفاظت‌شده موجب شده پوشش جنگلی کشور که در اواخر دهه ۱۹۸۰ به حدود یک‌چهارم مساحت کاستاریکا کاهش یافته بود، اکنون به بیش از ۵۰ درصد برسد.

برخلاف بسیاری از کشورهایی که رشد اقتصادی خود را بر بهره‌برداری گسترده از منابع طبیعی استوار کرده‌اند، کاستاریکا حفاظت از محیط زیست را به یکی از پایه‌های توسعه اقتصادی خود تبدیل کرده است. بانک جهانی در گزارش‌های خود تأکید کرده است که تجربه این کشور نشان می‌دهد حفاظت از جنگل‌ها می‌تواند همزمان با رشد اقتصادی، توسعه گردشگری پایدار و ایجاد اشتغال تحقق یابد.
گردشگری طبیعت‌محور به یکی از مهم‌ترین ارکان اقتصاد کاستاریکا تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های بانک جهانی، سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) و OECD، پارک‌های ملی، جنگل‌های بارانی، سواحل و تنوع زیستی کم‌نظیر این کشور هر سال میلیون‌ها گردشگر را جذب می‌کند و فرصت‌های شغلی گسترده‌ای، به‌ویژه در مناطق روستایی ایجاد کرده است.

کاستاریکا در دهه گذشته و در اغلب سال‌ها از ۲۰۱۵ به این سو، تقریباً تمام برق خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کرده است. بر اساس گزارش OECD، این برق عمدتاً از نیروگاه‌های برق‌آبی و همچنین انرژی زمین‌گرمایی، بادی، خورشیدی و زیست‌توده تولید می‌شود. این اتکای گسترده به برق پاک موجب شده کاستاریکا از پایین‌ترین شدت‌های انتشار گازهای گلخانه‌ای در میان کشورهای عضو OECD برخوردار باشد و بخش برق آن تقریباً به‌طور کامل کربن‌زدایی شود.

با این حال، گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و خبرگزاری رویترز نشان می‌دهد خشکسالی‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، به‌ویژه در دوره‌های پدیده ال‌نینو، در برخی مقاطع تولید برق‌آبی را کاهش داده و این کشور را ناگزیر به استفاده موقت از نیروگاه‌های حرارتی کرده است. با وجود این، سهم منابع تجدیدپذیر در تولید برق کاستاریکا در اغلب سال‌ها بیش از ۹۸ درصد بوده است.

اگرچه کاستاریکا یکی از موفق‌ترین نمونه‌های اقتصاد سبز در جهان محسوب می‌شود، اما همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو است. وابستگی قابل‌توجه تولید برق این کشور به نیروگاه‌های برق‌آبی ـ که حدود ۷۰ درصد برق آن را تأمین می‌کنند ـ موجب شده نظام انرژی آن در برابر خشکسالی‌ها و نوسانات اقلیمی آسیب‌پذیر باشد.

اسناد برنامه ملی کربن‌زدایی کاستاریکا و گزارش‌های کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (UNFCCC) نشان می‌دهد که توسعه حمل‌ونقل پاک، برقی‌سازی ناوگان، کاهش وابستگی بخش حمل‌ونقل به سوخت‌های فسیلی و تنوع‌بخشی بیشتر به منابع تولید برق، از مهم‌ترین اولویت‌های دولت برای تحقق اهداف اقلیمی به شمار می‌رود. گزارش‌های OECD نیز بر ضرورت کاهش آسیب‌پذیری نظام برق در برابر خشکسالی‌ها و تقویت تنوع منابع تجدیدپذیر تأکید می‌کند.

تجربه کاستاریکا نشان می‌دهد توسعه اقتصادی الزاماً در تقابل با حفاظت از محیط زیست قرار ندارد. سیاست‌هایی همچون ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستم، گسترش مناطق حفاظت‌شده، اجرای برنامه پرداخت برای خدمات اکوسیستمی، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه گردشگری پایدار و مشارکت جوامع محلی، این کشور را به یکی از موفق‌ترین نمونه‌های اقتصاد سبز در جهان تبدیل کرده است.

در شرایطی که بسیاری از کشورها در پی یافتن راهکارهایی برای مقابله با تغییرات اقلیمی بدون آسیب به رشد اقتصادی هستند، گزارش‌های نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد کاستاریکا با تکیه بر حفاظت از سرمایه طبیعی، اجرای سیاست‌های بلندمدت و به‌کارگیری مشوق‌های اقتصادی، توانسته حفاظت از محیط زیست را با رشد اقتصادی و توسعه پایدار همراه سازد./ایرنا