پارادوکس خنک‌سازی در تهران؛ کاهش دما در بافت‌های متراکم شهری علیرغم کمبود فضای سبز

به گزارش زیست آنلاین،پژوهشی که توسط همکاری دانشگاه‌های تهران، تبریز و دو دانشگاه معتبر اسلواکی و رومانی انجام شده، از پدیده‌ای پیچیده در اقلیم نیمه‌خشک تهران پرده برداشته است. این مطالعه که نتایج آن در مجله معتبر Sustainable Cities and Society منتشر شده، تغییرات دمایی و کاربری اراضی تهران را در بازه ۲۰ ساله (۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰) مورد بررسی قرار داده است.

محمد کریمی فیروزجائی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با اشاره به نتایج این تحقیق اعلام کرد که با وجود کاهش سرانه فضای سبز در بسیاری از مناطق، دمای سطح زمین در برخی بافت‌های ساخته‌شده بین ۰.۷ تا ۲.۸ درجه سانتی‌گراد کاهش یافته است.

این پژوهشگران دریافتند که در برخی نواحی، اثر خنک‌کنندگی فضاهای سبز نسبت به دو دهه گذشته تضعیف شده، اما ویژگی‌های مورفولوژیک (ریخت‌شناسی) ساختمان‌ها، ظرفیت خنک‌کنندگی محیط را افزایش داده است.

یکی از یافته‌های کلیدی این مطالعه، نقش تعیین‌کننده «ضریب دید آسمان» است. طبق این تحقیق، در مناطقی که استقرار ساختمان‌ها باعث محدود شدن دید مستقیم به آسمان و ایجاد سایه‌اندازی بیشتر شده، ظرفیت خنک‌کنندگی محیط افزایش می‌یابد. با این حال، پژوهشگران هشدار دادند که افزایش بی‌رویه تراکم افقی و عمودی ساختمان‌ها همراه با فشار جمعیتی بالا، می‌تواند در نهایت توان خنک‌کنندگی شهر را کاهش دهد.

این مطالعه تأکید می‌کند که الگوی خنک‌سازی تهران از مدل‌های «مبتنی بر فضای سبز» به سمت مدل‌های «مبتنی بر بافت ساخته‌شده» تغییر مسیر داده است. این یافته‌ها ضرورت بازنگری در سیاست‌های توسعه شهری و طراحی کالبدی را برای مقابله با تغییرات اقلیمی و کاهش اثر جزیره حرارتی در شهرهای نیمه‌خشک برجسته می‌کند.

«جزیره حرارتی شهری»

به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن دمای مناطق شهری به دلیل تراکم ساختمان‌ها و کمبود پوشش گیاهی، بسیار بیشتر از مناطق اطراف خود است. معمولاً فضای سبز تنها راهکار شناخته شده برای مقابله با این پدیده است، اما این پژوهش نشان می‌دهد در شهرهای با اقلیم خاص مانند تهران، طراحی هوشمندانه بافت شهری و مدیریت سایه‌اندازی نیز می‌تواند راهکاری مکمل و موثر باشد.