سپر هوشمند برای حافظه زمین؛ ترکیب ماهواره، پهپاد و هوش مصنوعی در خدمت ژئودایورسیتی ایران

به گزارش زیست آنلاین،«تنوع زمین‌شناختی» یا ژئودایورسیتی، به عنوان گستره‌ای از پدیده‌های غیرزنده شامل سنگ‌ها، کانی‌ها، فسیل‌ها، غارها، سازندها و فرایندهای فرسایشی و تکتونیکی، ستون پنهان پایداری حیات و تنوع زیستی به شمار می‌رود. ایران به عنوان پهنه‌ای با تنوع زمین‌شناختی ممتاز و برخورداری از سه ژئوپارک ثبت‌شده جهانی در یونسکو شامل «قشم» (با جاذبه‌هایی چون غار نمکدان و تنگه چاهکوه)، «ارس» (با لایه‌های پالئوزوئیک و ژئوسایت بین‌المللی علی‌باشی) و «طبس»، میزبان اسناد میلیون‌ها سال تحول کره زمین است.

با این حال، این سرمایه تجدیدناپذیر تحت فشارهای سنگینی ناشی از فعالیت‌های معدنی، احداث زیرساخت‌ها، جاده‌سازی، گسترش شهری و گردشگری انبوه و مهارنشده قرار دارد. از بین رفتن یک ساختار زمین‌شناسی برخلاف تنوع زیستی، پدیده‌ای برگشت‌ناپذیر است؛ از این رو متخصصان بر ضرورت گذار از «حفاظت سنتی و واکنشی» به «حفاظت پیشگیرانه و مبتنی بر داده» تأکید دارند.

در این میان، تلفیق فناوری‌های داده‌محور راهکاری کلیدی برای پایش و نجات این آثار تلقی می‌شود:

داده‌های ماهواره‌ای و سنجش از دور: ارزیابی پهنه‌های گسترده و بررسی روندهای بلندمدت دگرگونی سطح زمین و تغییرات ژئومورفولوژیک.
سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS): ایجاد لایه‌های همپوشان از ژئوسایت‌ها، پهنه‌های معدنی، گسل‌ها و طرح‌های عمرانی برای اولویت‌بندی ریسک و تصمیم‌گیری مدیریتی.
پهپادها و اسکن‌های سه‌بعدی (LiDAR و فتوگرامتری): ثبت دیجیتال و میلی‌متری عوارض پیچیده و غیرقابل دسترس، و تعیین خط پایه برای مقایسه تغییرات در گذر زمان.
هوش مصنوعی مکانی (GeoAI): تحلیل کلان‌داده‌های حاصل از تصاویر و کشف الگوها و تخریب‌های ناگهانی به صورت خودکار.
دوقلوی دیجیتال (Digital Twin): بازنمایی پویا و به‌روزشونده از سایت‌های طبیعی برای شبیه‌سازی سناریوها و مدیریت بلادرنگ حفاظتی.

چالش محوری ژئودایورسیتی در کشور، ادغام نشدن بانک اطلاعات مکانی این عوارض در نقشه‌های توسعه سرزمین و ارزیابی‌های محیط‌زیستی پروژه‌هاست؛ امری که ایجاد یک لایه حفاظتی هوشمند را برای هم‌راستاسازی منافع توسعه اقتصادی و پاسداشت میراث زمین به ضرورتی مبرم بدل کرده است.

زمینه خبر:
روز جهانی ژئودایورسیتی (International Geodiversity Day) هر ساله در ۶ اکتبر (۱۵ مهر) گرامی داشته می‌شود تا توجه جهانی را به حفاظت از عناصر غیرزنده طبیعت جلب کند. در ایران، ثبت ژئوپارک‌های سه‌گانه قشم، ارس و طبس در شبکه جهانی یونسکو نشان داد که کشور از ظرفیت بالایی در حوزه ژئوتوریسم پایدار و علوم زمین برخوردار است؛ اما هم‌زمان ناترازی میان توسعه صنعتی-معدنی و حفاظت ژئومورفولوژیک به یک چالش جدی بدل شده است. به‌کارگیری فناوری‌های داده‌محور و مدل‌های GeoAI می‌تواند این تعارض را به تصمیمی بر پایه شواهد علمی بدل سازد.