به گزارش زیست آنلاین بحران آب در خراسان رضوی تنها به افت سطح آب‌های زیرزمینی محدود نیست. شواهد علمی نشان می‌دهد کیفیت آبخوان‌های استان نیز در حال کاهش است و تداوم برداشت بی‌رویه، خشک‌سالی و بازگشت زهاب کشاورزی، روند شور شدن آب زیرزمینی را تشدید کرده است.

هادی معماریان، دانشیار دانشگاه بیرجند، در گفت‌وگو با ایسنا گفت: حتی اگر بخشی از ذخایر آب در اعماق زمین باقی بماند، افزایش شوری می‌تواند آن را برای شرب، کشاورزی و بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی غیرقابل استفاده کند. به گفته او، شورشدگی آبخوان‌ها پدیده‌ای مستند است که در شماری از دشت‌های خراسان رضوی روندی رو به تشدید دارد.

بررسی‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره آبخوان‌های کاشمر، فریمان، درونه، سرخس و جوین نشان می‌دهد شاخص هدایت الکتریکی آب زیرزمینی یا EC، در کاشمر و سرخس روند افزایشی داشته است. این شاخص، یکی از معیارهای سنجش میزان املاح و شوری آب به شمار می‌رود.

در دشت کاشمر، داده‌های سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۸ از افزایش تدریجی EC و کاهش پهنه‌های دارای آب کم‌شور حکایت دارد. بیشترین میزان شوری نیز در جنوب این آبخوان ثبت شده است؛ منطقه‌ای که ویژگی‌های زمین‌شناسی و تجمع روان‌آب‌های فصلی می‌تواند در انتقال و تمرکز نمک مؤثر باشد.

سبزوار نیز از دیگر کانون‌های نگران‌کننده شور شدن آب زیرزمینی در خراسان رضوی است. نتایج بررسی ۸۰۵ نمونه آب زیرزمینی در محدوده شهر سبزوار نشان می‌دهد میانگین EC بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ حدود ۱۵ درصد افزایش یافته و میزان مواد جامد محلول یا TDS نیز نزدیک به ۳۹ درصد رشد کرده است.

وضعیت در کل دشت سبزوار وخیم‌تر گزارش شده است. بر پایه مطالعه‌ای دیگر، میانگین EC در این دشت بیش از ۶۵۹۶ میکروموس بر سانتی‌متر و میانگین TDS حدود ۴۱۵۵ میلی‌گرم در لیتر ثبت شده است. همچنین بخش عمده نمونه‌ها در رده‌های بسیار شور C۴S۴ و C۴S۳ قرار گرفته‌اند؛ وضعیتی که استفاده از آب را برای بسیاری از مصارف کشاورزی نامناسب می‌کند.

در دشت نیشابور نیز کیفیت آب زیرزمینی یکنواخت نیست و دامنه EC در نمونه‌های بررسی‌شده از ۳۶۷ تا بیش از ۱۴ هزار و ۸۹۲ میکروموس بر سانتی‌متر متغیر گزارش شده است. این اختلاف گسترده، نشان‌دهنده وجود پهنه‌هایی با شوری شدید در این آبخوان است.

معماریان درباره آبخوان سرخس نیز گفت کانون بیشینه شوری در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۸ از بخش شمالی به نواحی مرکزی جابه‌جا شده است. به گفته او، این تغییر نشان می‌دهد پایش کیفیت آب زیرزمینی نباید به چند چاه محدود شود، زیرا کانون‌های شوری در طول زمان جابه‌جا می‌شوند.

مطالعات هیدروژئوشیمیایی در دشت فیض‌آباد ـ مه‌ولات نیز مقادیر بالایی از EC و TDS را ثبت کرده‌اند. در بخش‌هایی از این آبخوان، غلبه رخساره سدیم ـ کلر مشاهده شده که با اقلیم خشک، تبخیر بالا، سازندهای تبخیری و فشار برداشت از منابع زیرزمینی ارتباط دارد.

این استاد دانشگاه، برداشت بیش از ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها را عامل اصلی شور شدن آب زیرزمینی دانست. افت سطح ایستابی، زمان تماس آب با سازندهای زمین‌شناسی را افزایش می‌دهد و انحلال کانی‌های شور مانند ژیپس و هالیت را تشدید می‌کند؛ فرایندی که غلظت سدیم، کلر و سولفات را بالا می‌برد.

به گفته معماریان، کشاورزی و بازگشت آب آبیاری نیز در این روند نقش مهمی دارد. در اقلیم خشک، بخش زیادی از آب آبیاری تبخیر می‌شود و نمک‌ها در خاک باقی می‌مانند؛ سپس بخشی از آب نفوذی، این املاح را حل کرده و دوباره به سفره زیرزمینی بازمی‌گرداند.

کاهش بارندگی و افت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها نیز توان شست‌وشوی نمک‌ها را کم می‌کند. در نتیجه، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن برداشت بی‌رویه، افت سطح آب، تمرکز نمک و کاهش کیفیت منابع آب، نیاز به برداشت بیشتر را تقویت می‌کند.

شور شدن آبخوان‌های خراسان رضوی می‌تواند هزینه تأمین آب شرب را افزایش دهد، بهره‌وری کشاورزی را کاهش دهد و به شور شدن خاک و گسترش بیابان‌زایی منجر شود. با افزایش شوری، بهره‌برداران ممکن است ناچار به حفر چاه‌های عمیق‌تر، انتقال آب یا استفاده از فناوری‌های پرهزینه تصفیه شوند.

معماریان تأکید کرد شورشدگی آب زیرزمینی، برخلاف افت سطح آب، به‌سادگی قابل جبران نیست و احیای کیفیت آبخوانی که سال‌ها در معرض ورود نمک و برداشت شدید بوده، ممکن است دهه‌ها زمان ببرد.

وی راهکارهای فوری را کاهش برداشت از آبخوان‌ها، اصلاح الگوی کشت، افزایش بهره‌وری واقعی آب، تغذیه مصنوعی در مناطق مناسب، کنترل زهاب‌های شور کشاورزی و پایش مستمر شاخص‌های EC و TDS عنوان کرد.

زمینه خبر: خراسان رضوی در سال‌های اخیر با افت مستمر منابع آب زیرزمینی روبه‌رو بوده است. اکنون افزایش شوری آبخوان‌ها، بحران آب استان را از یک مسئله صرفاً کمی به چالشی هم‌زمان در حجم و کیفیت آب تبدیل کرده است.