به گزارش زیست آنلاین،دریای خزر، بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، این روزها با یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی خود روبه‌روست. کاهش مستمر تراز آب و عقب‌نشینی خط ساحلی، نگرانی‌های گسترده‌ای در میان کشورهای حاشیه این دریا ایجاد کرده و آنها را به سمت همکاری مشترک برای مهار پیامدهای این روند سوق داده است.

بر اساس توافق جدید، ایران و چهار کشور ساحلی دیگر قرار است با تدوین یک برنامه اقدام منطقه‌ای، برای مقابله با آثار افت سطح آب خزر و حفاظت از اکوسیستم آن هماهنگ عمل کنند. این برنامه در سطح ملی نیز دنبال می‌شود و هدف آن، مشخص کردن وظایف دستگاه‌های اجرایی و آماده‌سازی برای شرایط آینده است.

کارشناسان، تغییرات اقلیمی، افزایش دما، کاهش بارندگی، افزایش تبخیر و کم شدن آورد رودخانه‌های ورودی، به‌ویژه رود ولگا، را از عوامل اصلی افت تراز آب خزر می‌دانند. طبق ارزیابی‌ها، سرعت این کاهش در سال‌های اخیر بیشتر شده و در چهار تا پنج سال گذشته حدود یک متر از سطح آب این دریا کم شده است.

امید صدیقی، مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست، گفته است که از سال گذشته و در چارچوب کنوانسیون تهران، روند تهیه یک برنامه اقدام منطقه‌ای و ملی برای سازگاری و تاب‌آوری در برابر کاهش تراز خزر آغاز شده است. به گفته او، پیش‌نویس این برنامه تهیه و برای بازبینی به پنج کشور حاشیه خزر ارسال شده است.

او افزود این پیش‌نویس اکنون در مرحله نهایی قرار دارد و قرار است نسخه نهایی آن در کاپ ۷، هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران که امسال در تهران برگزار می‌شود، به تصویب برسد. پس از تصویب و تأمین بودجه، اجرای برنامه آغاز خواهد شد.

صدیقی با اشاره به اینکه این سند بسیار گسترده است، گفت در مرحله نخست قرار است همه داده‌ها و مطالعات انجام‌شده در پنج کشور و حتی در سطح جهانی درباره دریای خزر، از جمله اطلاعات هیدرولوژیک، اقلیمی و محیط‌زیستی، جمع‌آوری و ارزیابی شود و خلاهای اطلاعاتی نیز مشخص شود.

به گفته او، در مرحله بعد یک بانک اطلاعاتی مشترک میان پنج کشور تشکیل می‌شود تا تبادل داده‌ها امکان‌پذیر شود. سپس ارزیابی ریسک و آسیب‌پذیری، مدل‌سازی سناریوهای مختلف تغییر اقلیم و تهیه پیش‌بینی‌های بلندمدت درباره تراز خزر در دستور کار قرار می‌گیرد.

صدیقی توضیح داد که در این برنامه، بر اساس مدل‌سازی‌ها، نقشه‌های آسیب‌پذیری تهیه و برنامه‌های سازگاری و مدیریت ریسک تدوین می‌شود. او تأکید کرد که رویکرد اصلی، طبیعت‌محور است و به جای تمرکز بر اقدامات صرفاً سازه‌ای، حفاظت از زیستگاه‌های ساحلی، تالاب‌ها، ذخایر آبزی و منابع شیلاتی در اولویت قرار دارد.

به گفته او، مدیریت یکپارچه نواحی ساحلی نیز یکی از محورهای مهم برنامه است و کشورهای حاشیه خزر باید برای آن برنامه‌ای مشترک تهیه کنند. همچنین ایجاد یک سامانه پایش یکپارچه برای سنجش آلودگی‌ها، تغییرات اقلیمی، پهنه‌بندی سواحل و نوسانات تراز آب، از دیگر ضرورت‌های این طرح است.

در بخش ملی نیز دستگاه‌های مختلف از دو سال گذشته مطالعات خود را آغاز کرده‌اند. وزارت نیرو، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، استانداری‌های شمالی و سازمان برنامه و بودجه هر یک در این روند نقش داشته‌اند و در نهایت یک کارگروه ملی برای جمع‌بندی مطالعات و تدوین برنامه اقدام شکل گرفته است.
صدیقی گفت نخستین مصوبات این کارگروه بر تهیه مدل پیش‌بینی تا سال ۱۴۲۴ و تعیین سناریوهای احتمالی برای تراز آب خزر متمرکز بوده است. بر اساس این بررسی‌ها، دو سناریو تا سطح تراز منهای ۳۲.۵ و منهای ۳۰.۵ متر استخراج شده و از دستگاه‌ها خواسته شده اقدامات فوری خود را بر این مبنا اعلام کنند.

او افزود در ادامه، یک برنامه اقدام شامل نزدیک به ۱۰۰ بند تهیه شد که بعداً خلاصه و به حدود ۲۵ اقدام اصلی تقلیل یافت. این برنامه اکنون در مسیر بررسی و تصویب در سازمان برنامه و بودجه و شورای عالی آمایش سرزمین قرار دارد و پس از آن به دولت ابلاغ خواهد شد.

به گفته صدیقی، جلوگیری از تصرف و تخریب اراضی ساحلی که در اثر پسروی دریا از آب خارج می‌شوند، یکی از مهم‌ترین اولویت‌هاست. او همچنین از تهیه پهنه‌بندی اراضی مستحدث، کاداستر اراضی ساحلی، پایش شیرابه‌ها، بهینه‌سازی محل‌های دفن پسماند، لایروبی هدفمند بنادر و تقویت تاب‌آوری حمل‌ونقل ساحلی خبر داد.
وی تأکید کرد کاهش دبی رود ولگا نیز از نگرانی‌های جدی است، زیرا در یک قرن گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از ورودی آن به خزر کاهش یافته است. به گفته او، اگر قرار است آب بیشتری وارد خزر شود، باید مدیریت حوضه آبریز، به‌ویژه در بخش کشاورزی، جدی‌تر دنبال شود و هم‌زمان انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز کاهش یابد./ایرنا