پژوهشگران و محققان کشاورزی و منابع طبیعی براین باورند که با توجه به سرعت تغییرات اقلیمی، خشکسالی و کم‌آبی‌های متوالی و تضعیف مراتع و بیابان زایی، آینده دامپروری کشور بویژه در مناطق گرم و خشک با توجه بیشتر به پرورش شتر به عنوان حیوان مقاوم در برابر کم آبی و گرسنگی خواهد بود.

<sup>به گزارش زیست آنلاین، بشر در سال‌های اخیر با تغییر الگوهای بارندگی، خشکسالی‌های پیاپی، فرسایش مراتع و محدودیت منابع آبی بدنبال تمرکز بر تولیدات دامی و گیاهی کم آب و سازگار با شرایط حاکم بر جو زمین است و بر همین اساس شتر به عنوان گونه دامی کم آب و پر بازده نه تنها یک حیوان اقتصادی، بلکه راهکاری بومی برای تاب‌آوری در برابر بحران کم‌آبی تلقی می شود.

تحقیقات نشان داده، شترها در متابولیسم بدنی خود قادر به تبدیل علوفه به آب و بسیاری از مواد مغذی دیگر هستند به گونه‌ای که در دیگر جانداران این قابلیت وجود ندارد و همین امر آنها را از حیث پرورش و محصولات حاصل از آن منحصر به فرد کرده‌است.
 
مزایای اقتصادی و زیستی پرورش شتر

عضو بنیاد نخبگان استان بوشهر بیان کرد: شتر نه‌تنها به آب بسیار کمتری نسبت به دیگر دام‌ها نیاز دارد، بلکه قادر است از منابع آبی استفاده کند که برای سایر دام‌ها غیرقابل تحمل است، بدین معنا که این حیوان توانایی شرب آب‌های لب‌شور و با کیفیت پایین، نیاز به آب شیرین‌کن و فشار بر منابع آب شیرین را به کلی برطرف می‌کند.

جابر مظفری زاده تاکید کرد: این دام شگفت‌انگیز، هم علوفه کمتری مصرف می‌کند و هم قادر است از علوفه‌های کم‌آب‌بر، گیاهان شورپسند و خارها تغذیه کند که سایر دام‌ها قادر به هضم آن نیستند و این امر به معنای کاهش چشمگیر ردپای آب در تولید پروتئین است.

وی افزود: در حالی که گرما، شوری و عوامل سخت اقلیمی باعث تلف شدن یا کاهش شدید بازدهی (شیردهی و وزن‌گیری) در سایر دام‌ها می‌شود، شتر برای بقا و تولید در همین شرایط تکامل یافته است و بدون هیچ گونه تغییر منفی یا تلفات در این شرایط یکی از بهترین و با کیفیت ترین محصولات دامی را ارائه می‌دهد.
 
کارشناسان امور دام معتقدند شتر یکی از چهارپایانی است که دامنه تولیدات آن وسیع است و این امر در تاریخ استان بوشهر درج شده است، استفاده از شیر شتر تا ساخت بهترین عبای جهان از پشم شتر همواره به عنوان یکی از راه‌های درآمد مردمان این استان بوده‌است.

شیر شتر یکی از محصولات لبنی کم لاکتوز است، فاکتوری که امروزه پزشکان آن را برای افراد حساس به این قند طبیعی ( لاکتوز) نسخه می پیچند، همچنین در تحقیقات به عمل آمده مقدار بالایی از ویتامین C در شیر شتر مشاهده شده‌است که به جلوگیری از التهاب و همچنین تقویت سیستم ایمنی بدن انسان کمک شایانی می‌کند.

در سال‌های اخیر بازار مصرف شیر شتر بویژه در بوشهر، فارس و حتی به‌صورت بین‌استانی رونق بیشتری گرفته و تبدیل به یک محصول اقتصادی مهم شده‌است.

در مجموع مطالب فوق و همچنین بر اساس مطالعات علمی به عمل آمده مبنی بر عمر ۴۰ ساله این شترها نشان از بازگشت سرمایه تضمین شده در پرورش شتر نسبت به سایر دام‌ها است.

از طرفی مقاومت بالا در مقابل بیشتر بیماری‌های عفونی و عوامل بیماری‌زا و کاهش تلفات یکی دیگر از مزیت‌های شتر محسوب می‌شود که با توجه به موارد یاد شده می‌توان دریافت که باید با بها دادن به نگهداری و پرورش شتر، در راستای اشتغال‌زایی و ارتقای سطح اقتصادی و درآمد بهره‌برداران و تامین بخشی از پروتئین مورد نیاز جامعه، در استان گرم و خشک و کم آبی نظیر بوشهر گام‌های اساسی برداشت.

استان بوشهر به دلیل داشتن شرایط خاص اقلیمی و مرتعی جایگاه مناسبی برای پرورش و نگهداری شتر محسوب می شود و شترداری از دیرباز در این استان رواج داشته و امروزه به عنوان یکی از ظرفیت‌های ارزشمند این استان محسوب می‌شود که برای افزایش سودهی، نیازمند یک رویکرد جدید است.
 
حفاظت از نژاد بومی شتر راهکار مقابله با بحران خشکسالی

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت : مراتع شور این استان، گنجینه‌ای نهفته از پتانسیل‌های دامپروری بومی است که با حفاظت از نژاد شتر و احیای مراتع، می‌تواند نقشی کلیدی در امنیت غذایی و توسعه پایدار ایفا کند.

سید ابوطالب صادقی، با اشاره به اهمیت شتر بویژه نژاد بومی "ذبه" (دشتی) در استان بوشهر گفت: شتر ذبه یک نژاد بومی، سازگار با شرایط اقلیمی، مقاوم، اقتصادی و ارزشمند در این استان است، طوریکه این نژاد نه‌تنها بخشی از هویت دامداری جنوب، بلکه به عنوان یک ذخیره ژنتیکی بی‌بدیل، نیازمند حفاظت است.

وی ادامه داد: در میان گونه‌های مختلف شتر، ذبه به قدرت راهپیمایی بالا، تحمل گرمای شدید، نیاز کم‌ به غذا وآب و همچنین تولید محصولات ارزشمند و منحصر بفرد مشهور است که این امر نقش آن را در میان چالش‌های اقلیمی و اقتصادی، پررنگ‌تر جلوه می‌دهد.

دیگر عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر اظهار کرد: شتر، بویژه نژاد بومی ذبه، با اقلیم گرم، خشک و کم‌آب این منطقه سازگار شده و به عنوان یکی از ذخایر ژنتیکی مهم در شرایط بحران کم‌آبی شناخته می‌شود.

غلامرضا راهی افزود: با توجه به خشکسالی‌های پیاپی، فرسایش مراتع و محدودیت منابع آبی، تمرکز بر تولیدات دامی و گیاهی کم‌آب‌بر و سازگار با شرایط استان بوشهر ضروری است.

وی اضافه کرد: شتر ذبه با نیاز آبی کم و بازدهی بالا، تنها یک دام اقتصادی نیست، بلکه راهکاری بومی برای تاب‌آوری در برابر بحران کم‌آبی و خشکسالی به شمار می‌رود.

راهی ادامه داد: با اجرای عملیات آبخیزداری در مراتع می‌توان بخشی از مشکلات آبی دامداران را برطرف کرد.
 
ضرورت توسعه کشت گیاهان شوری پسند

پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت: کمبود منابع غذایی دام‌ها، بویژه شتر، در مناطق خشک یکی از مهم‌ترین محدودیت‌ها در افزایش تولیدات دامی است، بنابراین انتخاب و کاشت گونه‌هایی که علاوه بر تحمل خشکی و شوری، خوش‌خوراک بوده و علوفه قابل توجهی تولید کنند، ضروری است.

پرویز غلامی، افزود: با توجه به اینکه سطح وسیعی از پوشش گیاهی مراتع استان بوشهر گیاهان شور زیست است و شتر بیشتر از گونه‌های هالوفیت ( گیاهانی که در خاک‌های شور رشد می‌کنند) تغذیه می‌کند، اصلاح و احیای مراتع شورزیست ضروری است.

وی ادامه داد: همچنین با شناسایی و پایش گونه‌های مورد علاقه شتر و تعیین ارزش رجحانی آنها، توسعه این گونه‌های شورپسند در اراضی ملی یک نیاز فوری محسوب می‌شود.
 
«ساربانیار» راهکار گذر مدیریت سنتی به هوشمند در پرورش شتر

عضوهیات علمی مرکز تحقیقات بوشهر گفت: برنامه ( اپلیکیشن) «ساربانیار» رویدادی ترویجی با محوریت مدیریت هوشمند چرای شتر و ابزاری ضروری برای ثبت رکورد و جلوگیری از زیان‌های اقتصادی ناشی از تصادف آنها است.

سیدبوطالب صادقی همچنین به اهمیت بیمه دام در استان بوشهر اشاره کرد و افزود: ترویج فرهنگ بیمه‌ کردن دام‌ها علاوه بر حمایت از دامداران، در اجرای مؤثرتر پروژه هویت‌گذاری نیز نقش مثبت خواهد داشت که ساربانیار در این زمینه نیز به پرورش دهندگان شتر کمک خواهد کرد.

وی بیان کرد: ثبت رکورد، شناسنامه الکترونیکی و ردیابی مکانی گله از دیگر مزایای این اپلیکیشن است.
معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی بوشهر، ضمن استقبال، بر استفاده این معاونت از برنامه ساربانیار برای ارتقای وضعیت گله‌های شتر این استان تأکید کرد.

ابوتراب نکیسا،بیان کرد: در راستای اجرای طرح خدمات شتر داری دو دستگاه ردیاب ویژه توسط معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی با هدف ساماندهی و پایش گله‌های شتر منطقه و استفاده از توسعه فناوری نوین در حوزه دامداری خریداری شده‌است.

نکیسا اضافه کرد: نخستین دستگاه در شهرستان بوشهر و در روستای کره بند نصب و راه اندازی شد و پایش و بررسی داده‌های آن آغاز شده‌است.
 
مشکلات الماس دشت‌های خشک بوشهر و راهکارها

با وجود ارزش‌های بالا، شترداری با چالش‌های جدی روبرو است که اگر برطرف نشوند این گونه ارزشمند که همچون الماسی در دل دشت‌های خشک کم آب بوشهر می‌تازد رو به انقراض می‌رود و می‌توان گفت نادیده گرفتن آن در کنار همه تلاشهای مسئولان و مردم برای مقابله با بحران کم آبی و فائق آمدن بر آن چیزی جز افسوس برای آیندگان به جای نمی‌گذارد.

یکی از اهالی روستای "کردوان" شهرستان دشتی که پدربزرگش از دیرباز در این حرفه فعال بوده و پس از مرگش این شغل ابتر مانده به خبرنگار ایرنا گفت: کاهش مراتع در پی خشکسالی‌های شدید و اعمال نشدن راهکارهای علمی برای مقابله با آن، کمبود شترداران سنتی برای فعالیت در این عرصه بواسطه نبود حمایت‌های مالی و تسهیلاتی، فراهم نکردن بازار مناسب برای فروش محصولات، فقدان کشتارگاه و تخصیص نیافتن بیمه تخصصی این نوع از دام باعث شده تا نسل‌های امروز و آینده تمایلی به ادامه شغل اجدادی خود نداشته باشند.

مظفری زاده به عنوان یکی از اعضای بنیاد نخبگان استان بوشهر بیان کرد: زنگ خطر نابودی این ژنوم ارزشمند و درک این تهدید حیاتی، می‌تواند منجر به شکل‌گیری حرکتی نوید بخش شود "هیات اندیشه‌ورز آب، اقلیم، محیط زیست و کشاورزی بوشهر" با درک اهمیت موضوع با پیشنهاد تشکیل کارگروه استانی، برگزاری نشست‌های تخصصی و برنامه‌ریزی برای جشنواره‌های ملی و استانی، با همکاری دیگر سازمان‌ها مانند مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی و منابع طبیعی، میراث فرهنگی، اتاق بازرگانی، انجمن علمی اقتصاد و دیگر دغدغه مندان آب و خاک، در تلاشی جدی برای خارج کردن شتر از خطر انقراض و احیای کامل صنعت شترداری استان بوشهر از طریق ایجاد زنجیره ارزش است.
 

در زمان کنونی و براساس مطالعات انجام گرفته استان بوشهر نیازمند مرکز تخصصی برای شناسایی دقیق ویژگی‌های نژاد ذبه، ثبت ژنتیکی و شناسنامه‌دار کردن شترها، اصلاح نژاد برای افزایش تولید شیر و گوشت به منظور تبدیل این گونه به یکی از گونه‌های تجاری برای جذب بیشتر شترداران به این عرصه شغلی، حمایت مالی از شترداران همچنین پرداخت تسهیلات کم‌بهره، بیمه شتر، و خرید تضمینی شیر است.

مظفری زاده تاکیدکرد: توسعه زنجیره ارزش محصولات شتر برای افزایش درآمد شترداران همچون واحدهای جمع‌آوری و بسته‌بندی شیر، کارخانه‌های فرآوری شیر شتر، صنایع تبدیلی پشم و پوست، بازارهای مشخص فروش گوشت شتر در بوشهر ایجاد یا تقویت شود.

وی اضافه کرد: یکی از ابعاد مهم اشتغال پایدار تاکید بر اهمیت جایگاه آموزش و ترویج است که گام برداشتن در این مسیر لازمه ارائه روش‌های نوین دامداری، بهداشت دام، بازاریابی محصولات و مدیریت مراتع برای شترداران به شمار می‌رود.

این فعال زیست محیطی و حوزه آب اظهار کرد: در زمان کنونی جای خالی تقویت و گسترش گردشگری دام‌محور با برگزاری جشنواره شتر، راه‌اندازی تورهای سافاری با شتر، ایجاد مراکز گردشگری بومی محسوس است که اهتمام بر این امر می‌تواند به معرفی این نژاد و افزایش درآمد منطقه کمک کند.
 
وی گفت: حفاظت از زیستگاه‌ها و مراتع، احیای پوشش گیاهی از طریق مدیریت چرا، جلوگیری از چرای بی‌رویه دام‌های سبک و توسعه منابع آبی کوچک برای شتر، یکی از گام‌های مهم در حفظ این نژاد است.

پرورش شتر راهبردی برای حفظ امنیت غذایی در اقلیم های خشک

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، با معرفی این استان به عنوان یکی از قطب‌های اصلی پرورش شتر در کشور، مدل توسعه پایدار این صنعت در بوشهر را از طریق حفظ ذخایر ژنتیکی و مدیریت نژادی کلیدی برای تقویت اقتصاد روستایی و مقابله با چالش‌های زیست‌محیطی در مناطق گرمسیری ایران معرفی کرد.

مرتضی بحرانی به مناسبت روز جهانی شتر (۲۲ ژوئن)، ضمن تأکید بر نقش استراتژیک این دام در امنیت غذایی و اقتصاد روستایی، استان بوشهر را یکی از قطب‌های مهم پرورش شتر در کشور عنوان کرد.
 
وی با اشاره به ظرفیت‌های تولیدی، تنوع نژادی و همچنین چالش‌های پیش روی شترداران بوشهری پرداخت و افزود: این مناسبت فرصتی برای پاسداشت میراثی ارزشمند و یادآور نقش حیاتی این دام در تاب‌آوری اقلیم‌های خشک است.

بحرانی با اشاره به آمارهای جاری، اعلام کرد: این استان با برخورداری از بیش از ۹۶ گله و جمعیتی بالغ بر پنج هزار رأس شتر، جایگاه ویژه‌ای در صنعت شترداری کشور دارد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر با بیان اینکه در زمان حاضر ۱۳۷ بهره‌بردار در این حوزه فعالیت می کنند ادامه داد: شهرستان‌های دیر، دشتی، بوشهر و دشتستان کانون‌های اصلی تمرکز شترداری در استان هستند.

بحرانی تصریح کرد: نژادهای دورگه، ترکی، عربی و ذَبّه، گنجینه‌ای ارزشمند از ذخایر ژنتیکی شتر در بوشهر هستند.
 
اهمیت به گزینی و اصلاح نژاد

وی با اشاره به اهمیت «به‌گزینی» و اصلاح نژاد، تأکید کرد: انتخاب نژادها و تلاقی آنها بر اساس اهداف تولیدی مثل تولید شیر، گوشت یا کُرک صورت می‌گیرد تا بهره‌وری حداکثری حاصل شود.

بحرانی، با تشریح رویکردهای نوین در این صنعت اظهارکرد: در راستای به‌روزرسانی مدیریت گله‌ها، از فناوری‌های نوین مانند دستگاه‌های ردیاب در گردن شترهای پیشرو استفاده می‌شود که از طریق اپلیکیشن‌های موبایل، مسیر حرکت گله‌ها توسط دامدار رصد می‌شود.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی بوشهر در باره بازار گوشت شتر اضافه کرد: به دلیل تفاوت در ذائقه مصرف‌کنندگان محلی، عملیات ذبح در استان بوشهر صورت نمی‌گیرد بر همین اساس، شترها پس از رسیدن به سن ۸ تا ۹ ماهگی، برای تغذیه تکمیلی و آماده‌سازی برای ذبح به استان‌های دیگر، بویژه استان اصفهان ارسال می‌شوند.
 
بحرانی، به کاربردهای متنوع محصولات شتر اشاره کرد و افزود: علاوه بر شیر و گوشت، از کرک شتر نیز استفاده می‌شود که در شهرستان دشتی، این ماده اولیه در هنر اصیل «عبابافی» به کار گرفته می‌شود.

وی نداشتن مراتع اختصاصی و کمبود آبشخورها را از مهم‌ترین چالش توسعه پایدار شترداری در استان بوشهر دانست و بر لزوم حمایت‌های بیشتر از شترداران سخت‌کوش تأکید کرد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر با یادآوری ویژگی‌های زیستی شتر، از جمله توانایی ذخیره ۴۵ لیتر آب که آن را به مناسب‌ترین دام برای گرمای شدید و کم‌آبی تبدیل کرده است افزود: با توجه به ظرفیت‌های منحصربه‌فرد این استان در پرورش نژادهای متنوع شتر، توسعه پایدار این صنعت، کلیدی برای تقویت اقتصاد روستایی و تاب‌آوری در اقلیم‌های خشک کشور است./ ایرنا</sup>